Synthetische soep

Dinsdag 9 mei 2017 was ik aanwezig bij een interessante persconferentie van de Plastic Soup Foundation (PSF, plasticsoupfoundation.org) over plastic in onze wateren. Inspirerend en ‘eye-openend’…

Wat is de plastic soep
Op de site van de foundation noemen ze het: ‘een wereldwijde soep van microplastics’ (plasticsoupfoundation.org/feiten/wat-de-plastic-soep/). Tijdens de bijeenkomst leerde ik echter dat je het breder kunt zien. De grotere delen die in onze wateren ronddrijven, zoals de plastic jerrycans, verpakkingsmaterialen etc., zou je er ook onder kunnen scharen. Voor een groot deel zijn zij tenslotte weer de bron van de microplastics. Dat komt doordat de grotere delen uiteindelijk uiteenvallen in de kleinere. Er zijn ook deeltjes die nog kleiner zijn en dan komen we van de micro- op de nanoschaal, bijna moleculair groot.

Beeld uit presentatie Dick Vethaak, zie verderop in dit artikel

Geen plek op aarde gespaard!
Misschien denk je in eerste instantie aan de oceanen en zeeën die er last van hebben. Daar is dan ook veel media-aandacht voor. Echter de vervuiling wordt deels ook aangevoerd door de rivieren en is daar dus ook aanwezig. Een voorbeeld werd gegeven door de spreker die er in de Hudson rivier onderzoek naar deed en daar veel synthetische vezels in vond. En als de rivieren zo verontreinigd zijn, dan zijn natuurlijk de meren ook niet schoon meer, logisch.

Who cares?
Zorgen kun je je om verschillende redenen maken.

Ten eerste zijn de delen en deeltjes al zo overvloedig aanwezig in de wateren, dat flora en fauna er last van krijgen. Het werkt als het ware verstikkend. Dat wordt in deze video heel goed getoond:

Ook heeft BBC News er een mooi artikel aan gewijd: bbc.com/news/science-environment-39217985 .

Beeld uit video van bovengenoemd artikel BBC

Meer is er volop te vinden op het internet, zoals greatbarrierreef.org.au/plastic-pollution-killing-turtles-marine-life/ Ga maar eens grasduinen.

En als al deze kunststoffen nu snel afbreekbaar waren, was het probleem een stuk kleiner. Echter ze breken zeer langzaam af, dus zelfs als we snel minderen met het lozen van plastics stapelen we het voorlopig alleen maar op.

Verder zijn bij de productie van de plastics vaak onvriendelijke substanties (chemicaliën) gebruikt, die met het plastic afval meegaan het water in. Denk bv. aan antimoon dat bij de productie van polyester gebruikt wordt. Of de bacteriën werende middelen die in de kleding verwerkt worden om vieze zweetluchtjes tegen te gaan. Overigens vaak juist bij dure, geavanceerde kleding. Meer hierover bijvoorbeeld hier:
fashionunited.nl/Nieuws/Leads/Giftige_chemische_stoffen_in_kinderkleding_2014011543391/ en
greenpeace.org/international/Global/international/publications/toxics/2014/Technical-Report-01-2014.pdf

De vervuilers
Om een alles dekkende opsomming te geven zal niet gaan. Enkele veel genoemde partijen die plastic afval kunnen lozen, zijn: schepen, visserij en offshore industrie (zgn. ‘zwerfafval’). Natuurlijk zijn dit zeker niet de enigen en dragen de ‘landrotten’ ook substantieel bij.

Beeld bron: dailymail.co.uk/sciencetech/article-4507612/World-s-polluted-island-revealed.html

Maar waarom ik extra geïnteresseerd was in de soep, dat is dat de kledingindustrie er ook een ‘groot steentje’ aan bijdraagt. Het gaat dan meestal over de synthetische vezels die loslaten door het wassen thuis.

Hoe dat werkt met kleding?
Vezelverlies
Het wassen door de consument veroorzaakt dus een belangrijk deel van de vezelvervuiling (vezels kennen we van natuurlijke materialen als katoen en wol, maar kunnen net zo goed ook synthetisch zijn). Door de wrijving laten vezels los, waardoor het via het spoelwater ‘verdwijnt’ naar de kanalen, rivieren, meren zeeën, oceanen.

Echter tijdens de bijeenkomt leerde ik van spreker Rachael Miller, dat de vervuiling vanuit de lucht ook een belangrijke rol speelt. Zij heeft onderzoek gedaan in en rondom de Amerikaanse rivier de Hudson en omdat ze net zo goed vervuilende vezels vond aan het begin van de rivier als stroomafwaarts, concludeerde ze dat de deeltjes ook door de lucht in de natuur terecht komen. Eigenlijk klinkt dat we logisch, kijk maar eens hoeveel vezels er bij het drogen van je kleding in het filter van de wasdroger terecht komen! En een logische volgende denkstap is dat door de wrijving bij het dragen ook vezels vrij kunnen komen. De synthetische vezels komen dus niet alleen door het wassen in het water terecht, maar van verschillende kanten!

Industriële processen
Niet alleen wast de consument de kleding, maar tijdens de productie wordt ook al vaak gewassen. Er zijn diverse ‘natte processen’ waarbij de vezels al vrij zullen komen. Denk aan het verven zelf, het uitspoelen van overtollige kleurstoffen/chemicaliën na het verven en printen, het versoepelen van de stoffen en wassingen die een verwassen of ander uiterlijk aan de textiel moeten geven. We kennen allemaal we de wassingen van jeans.

Beeld: tijdens productie expres veroorzaakte slijtage van jeans

Misschien is denim wat minder relevant voor de plastic soep omdat het grotendeels katoen is, maar trends wisselen zich af, waardoor polyester, polyamide (nylon) en elastaan (spandex/Lycra) opeens veel gebruikt kunnen worden. Bovendien worden vaak synthetische naaigarens gebruikt. Dat geldt overigens voor de meeste kleding. Ook worden wassingen niet alleen voor jeans toegepast. Kortom bij de industriële processen van de kledingproductie wordt ook veel ‘gewassen’.

Er zijn ook stoffen die een droge, mechanische behandeling hebben ondergaan, zoals je wel kent van de binnenkant van je sweater (‘sweatstof’ met de zachte pluizige achterkant). Deze is namelijk geruwd door met stalen pennetjes de vezeltjes wat los te trekken. Ook hier speelt dus, naast vervuiling door het afvalwater, de vervuiling via luchtstromen e.d. een belangrijke rol.

Verschillende soorten textiel
De meeste synthetische vezels zijn sterk. Vaak sterker dan de natuurlijke. Synthetische vezels worden als oneindig lange zgn. ‘filamenten’ uitgespoten via een soort douchekop met vloeibaar synthetisch spinmateriaal.

Beeld: stof van filamenten, dus geen korte vezels die eruit kunnen komen

Als je er dan geen kortere vezels van maakt zal de draad die je ervan maakt niet snel iets loslaten. Bij stoffen die hiervan gemaakt zijn zie je soms lusjes ontstaan en incidenteel ook wel afslijtplekken. Maar omdat het niet uit de kortere vezels bestaat, zal het weinig loslaten.

Voor veel stoffen, waarschijnlijk de meeste, worden deze lange filamenten opgesplitst in kortere vezels. Zodoende wordt het aanvoelen of het uiterlijk van de stof verbeterd, worden mechanische behandelingen mogelijk (ruwen) en/of kan het goed gemengd worden met natuurlijke vezels zoals katoen of wol. Op dat moment is er dus een veel groter risico dat de synthetische vezels uit het textiel loskomen. Tijdens de bijeenkomst zagen we dat de vezels in veel stoffen al duidelijk zichtbaar waren aan het oppervlak, zoals op het volgende plaatje te zien is:

Beeld: vezels aan het oppervlak van een willekeurige stof

De ene stof is de andere dus niet. Wellicht iets om rekening mee te houden bij toekomstige studies over de plastic soep…

(Zwerf)afval
Natuurlijk hebben we niet alleen te maken met loslatende vezeltjes, maar net als alle andere plastic producten ook met een afvalhoop aan het einde van de levenscyclus van de kleding.

Saillant detail natuurlijke vezels
Vanzelfsprekend laten ook veel natuurlijke vezels los. Ze leiden echter niet tot vergroting van de plastic soep. Wél kunnen ze pesticiden en andere giftige chemicaliën met zich meedragen…

Zijn er oplossingen?
Je zult misschien al eens van het project van de verzamelarmen op de oceanen gehoord hebben: The Ocean Cleanup (theoceancleanup.com/)

Beeldbron: theoceancleanup.com/updates/

Een mooi plan dat de potentie heeft heel veel rotzooi uit de oceaan te verwijderen. Het is gericht op de grotere, min of meer drijvende plastic delen (vanaf 1 cm). Voordeel: er gebeurt iets op grote schaal, je ruimt veel van de plastic rommel daadwerkelijk op en misschien kun je er ook nog iets mee doen. Ook is het een passief werkend systeem, dus zal het energiezuinig zijn. Mooi voordeel is bovendien dat deze grotere delen niet de kans zullen krijgen om in kleinere delen te vervallen tot microformaat. Nadeel is dat het toch nog behoorlijk veel enige tijd vergt om de huidige hoeveelheid plastic op te ruimen, dat er nog niets met de kleinere delen gebeurt en vooral dat het niets doet aan de bron van alle ellende. Oftewel zolang we niet eerst de continue, zeer grote stroom van onafbreekbare plastic materialen stoppen, zal het ‘dweilen met de kraan open’ blijven.

Op de bijeenkomst werden de volgende oplossingen gepresenteerd:

Beeld uit persbericht PSF

Guppy Friend, een crowdfundingproject van een zak voor je kleding, die de vezels opvangt tijdens het wassen, naar eigen zeggen tot wel 99%. Patagonia zal het ook gaan verkopen. Het werd gepresenteerd door Alexander Nolte and Oliver Spies. Zie: http://guppyfriend.com/. Over het materiaal van de zak is niets gezegd, maar het lijkt sterk op polyamide. Hopelijk van filamenten, niet van vezels….

Beeld uit persbericht PSF

Cora Bal, een bal met vangarmpjes die je in de wasmachine doet om losse vezels op te pikken. Een kickstarterproject, gepresenteerd door Rachael Miller en hier te vinden: kickstarter.com/projects/879498424/cora-ball-microfiber-catching-laundry-ball
Naar eigen zeggen vergelijkbaar met hoe een koraalrif (‘coral’) werkt, dat zo voedsel verzamelt. De armpjes hebben dus een ruige structuur om de vezels op te kunnen pakken. Ze zijn dan wel flexibel maar ik ben toch wel nieuwsgierig, of ze door de wrijving van de bal ook niet extra (micro)vezels losmaken. In ieder geval worden inderdaad vezels uit het waswater vastgehouden en het is waarschijnlijk dat de bal een behoorlijke tijd meegaat.

• Ook presenteerde Italiaanse onderzoeker Maurizio Avella zijn ideeën en bevindingen over het wasproces:
o welk type zeep is beter: poeder of vloeibaar?
o welke invloed heeft wasverzachter?
o helpt langzamer centrifugeren?
o welke invloed heeft de hardheid van het water?
Het antwoord op elke vraag was eigenlijk zoals je zou vermoeden: hoe zachter (of milder), hoe minder slijtage en dus minder vezelverlies.

Beeld uit de presentatie van Raffaella Mossotti

• Een andere Italiaanse onderzoeker, Raffaella Mossotti onderzocht of een ‘vezelcoating’ het vezelverlies kan verminderen, zie beeld hierboven. Dat blijkt te kunnen ja, het helpt inderdaad. Je moet de textiel dan dus wel een extra behandeling geven. Dus: extra substantie en energiegebruik: ‘impregnation, padding, drying, curing’ (!) en waarschijnlijk ook… verzelverlies (!). Gelukkig dacht ze wel aan natuurlijke, biologisch afbreekbare substanties zoals pectine (plantaardig, celwanden van planten en vruchten) en chitine (dierlijk, in het exoskelet van garnalen en krabben).

Ideaal
Eigenlijk is overal wel een kanttekening bij te plaatsen. Vermindering van vezelverlies, zoals de insteek is van de meeste bovenstaande initiatieven/onderzoeken is best aardig, maar je blijft uiteindelijk toch met het synthetische afval van de kleding zelf zitten. Het heeft dan onderweg minder vezels losgelaten, maar daar heb je wel ingewikkeldere processen voor nodig en extra (plastic) materiaal. Bovendien is vezelverlies door de lucht nog niet aangepakt, zoals bij versleten en ‘gepillde’ kleding is gebeurd. Niets van bovenstaande biedt dus de ideale definitieve oplossing. Maar daar moeten we ook weer niet al te negatief over blijven, want het is vast weer als vele andere milieukwesties: het zal van verschillende kanten moeten komen (diversiteit van oplossingen) en een goede start is alvast de bewustwording!

Spreker Dick Vethaak, professor toxicologie bij het VU in Amsterdam en verbonden aan het
Deltares onderzoeksinstituut, die ons voorlichtte over de bedreiging van microvezels voor mens en dier, vertelde me voorstander te zijn van biologisch afbreekbare materialen. Daar ben ik het wel mee eens. Als we beginnen bij de bron, de kern van het probleem, dan kunnen we pas echt veel bereiken. Zo lang we synthetische materialen blijven gebruiken, zullen oplossingen marginaal werken en zal het lang dweilen met de kraan open blijven.

Hebben we plastic nodig?
Ik denk absoluut dat we kunnen minderen (zoals we met het verbod op plastic tasjes hebben bereikt), maar voorlopig zullen we plastics zeker wel nodig hebben. Er zijn zo ontzettend veel toepassingen van plastics en het is voor zoveel doeleinden beter, veiliger, goedkoper of makkelijker dan de natuurlijke alternatieven, dat we het niet makkelijk uit ons leefsysteem zullen krijgen. Denk bijvoorbeeld aan de autobanden. Sterk vervuilend qua plastic microdeeltjes, maar de nadruk lag vooral op zaken als wegligging, remweg, waterafvoer en brandstofverbruik, dus niet op afbreekbaarheid van het materiaal. Logisch, maar wel met de nodige consequenties.

Verminderen van het plasticgebruik zal wel een belangrijke taak zijn voor de mensheid. En wellicht dat we via goed verzamelen en recycling al veel uit het milieu weg kunnen houden. Denk aan de plastic verpakkingen (bv. van kleding) en flessen. Misschien als de aardolie over enkele decennia steeds schaarser wordt, gaan we misschien vanzelf wel minderen, want veel plastics zijn olie-gebaseerd.

En nog iets… zoals je kon lezen gebruiken de eerder genoemde oplossingen van het vezelprobleem vaak ook kunststof middelen (!). Dus alleen al om de plastics op te ruimen hebben we ze blijkbaar nodig…

Biologische kleding?
In de kledingbranche kunnen we wel al iets doen door kleding biologisch afbreekbaar te maken. Zie ook dit artikel met sprekend filmpje: quality-assistance.nl/wordpress/cradle-to-cradle-composteerbaarheid-van-een-wollen-trui/ Het is misschien wel wat kort door de bocht omdat er aan veel biologisch afbreekbare materialen ook weer milieunadelen kleven. Denk aan overvloedig water-, energie- en chemicaliëngebruik, gebruik van waardevolle landbouwgrond, genetische modificatie van gewassen, dierenwelzijn, uitstoot van broeikasgassen, etc. Maar als we ook daar verder over nadenken, zijn er vast een mooie oplossingen te bedenken.

Onder bepaalde voorwaarden zouden we dus naar natuurlijke vezels om kunnen schakelen of synthetische materialen die beter afbreekbaar zijn. We zullen dan dus ook verantwoord om moeten gaan met de chemicaliën. Er is al veel wetgeving op dit gebied (zoals in Europa REACH), maar de kennis van de productieketen waar het gebeurt en de alternatieven is nog matig aanwezig in de branche.

En dan de functionaliteit nog van de materialen, zoals vlamwerende brandweerpakken, waterafstotende regenkleding, veilige motorkleding, etc. Hierdoor zijn de keuzes beperkt en kunnen afbreekbare natuurlijke materialen buiten de mogelijkheden vallen. Gelukkig is niet alle kleding even functioneel en is er in de modebranche al heel veel te winnen.

‘Design for clean waters’?
Circulair en recycling zijn de nieuwe ‘buz words’ in de modebranche. Daarbij ontwerp je niet alleen iets moois en tegen de laagste prijs, maar zorg je er ook voor dat je er na gebruik nog iets mee kunt. Dit doe je bv. door te sleutelen aan het ontwerp en de materialen aan te passen. En als je teruggaat naar de plastic soep, zou je naast ‘design to recycle/re-use’ ook ‘design for clean waters’ kunnen nastreven. Zorg er dan voor dat er veel minder deeltjes los kunnen laten vanaf het begin van de productie tot en met het afdanken door de consument en het hergebruik daarna. Nog een aardige uitdaging voor de fashionbranche!

Leave a Reply